Gozdnica

Twoje miasto ...

Gozdnica na przestrzeni lat…

1200 | 1300 | 1400 | 1500 | 1600 | 1700 | 1800 | 1900 | 2000

1200

Na początku XIII wieku terytorium Przewozu, na którego terenie leżała dzisiejsza Gozdnica znajdowało się w granicach Dolnych Łużyc, nad którymi władzę sprawowali margrabiowie miśnieńscy.

W 1210 r. posiadłości Przewóz oraz Żary, Trzbiel i Lubsko przyłączył do Śląska książę Henryk Brodaty. Rozpoczął on proces kolonizacji, dotychczas słabo zaludnionych terenów, sprowadzając na nie i osadzając kolonistów z Miśni i Turyngii.

Godła Gozdnicy
Godła Gozdnicy

Już wówczas przebiegał tędy szlak handlowy łączący Łużyce Dolne ze Śląskiem (od Senftenbergu przez Muskau, Przewóz, Nowoszów, Ławszową, Kliczków do Bolesławca). Szlak ten położony na osi wschód-zachód Europy nosił nazwę Via Regia Lustaica czyli Królewska Droga Łużycka. W celu zapewnienia bezpieczeństwa karawanom kupieckim podróżującym tym szlakiem książę Przemko, syn głogowskiego księcia Konrada I, założył ok. 1290 r. „Freiwalde” – obecną Gozdnicę. Niedługo potem miejscowość uzyskała prawa miejskie. Jej zadaniem było również zabezpieczenie południowej granicy państwa Przewóz z Górnymi Łużycami. Nie miała ona warownego założeni, gdyż północna część puszczy Zgorzeleckiej była do początku XVI wieku prawie nie zamieszkała.

Pierwotnie Gozdnica była osadą drwali łużyckich, a jej mieszkańcy zajmowali się głównie wyrębem drzew i eksploatacją innych puszczańskich pożytków. Na zajęcia związane z lasem wskazuje już niemiecka nazwa ‘Freiwald’, która w polskim tłumaczeniu oznacza „wolną, leśną polanę”. Najprawdopodobniej spolonizowana nazwa ‘Gozdnica’ wywodzi się od wyrazu ‘gozd’ oznaczającego „gęsty las lub pustkowie”. Taką nazwę nadała miastu, po wojnie, Komisja Nazewnicza pod kierunkiem prof. Rosponda. Inne źródła podają, że nazwę ‘Gozdnica’ należy uznać za łużycką, gdyż ‘gozdnicy’ to w języku łużyckim „mieszkańcy lasów”. Inną nazwę miejscowości można także odnaleźć na mapie wydanej w 1945 r. przez Łużycki Komitet Narodowy, gdzie zamiast nazwy ‘Gozdnica’ widnieje nazwa Borawsk czyli pochodzący od boru.

Ratusz miasta
Ratusz miasta, już nieistniejący

Według napisów na pieczęciach Gozdnica posiadała w swojej historii dwa herby. Najstarszy pochodzi z pieczęci miejskiej z roku 1633. na tarczy herbowej widniała wtedy postać człowieka z toporem na ramieniu. Barwy tego herbu nie są znane.

Obecny herb miasta spotykamy na pieczęci z 1800 r., można jednak przypuszczać, że powstał on wcześniej. Na srebrnym polu tarczy znajduje się zielony pień z dwoma gałązkami po bokach, na którym siedzi czarny ptak.

Wizerunki obu herbów należy wiązać z położeniem miasta wśród borów. Człowiek z toporem – drwal – jak i pień drzewa mogły nawiązywać do zajęć mieszkańców.

Gozdnica położona jest na wysokości 148 m n.p.m. nad niewielkim strumieniem, który obecnie nosi nazwę Pienia (wcześniej nosił nazwę Flossgraben i Saatzwasser). Ma ona swoje źródło kolo dawnego folwarku w Lipnej ( Łużyce Górne). Z Gozdnicy płynie on w kierunku północnym, a na północy-zachód od wsi Borowe łączy się ze strumieniem Przełyk i strumieniem płynącym od strony Wymiarek (Wiesauer Wasser = Mordbach) tworząc Czernice (Czernę Starą), która w Żakowie (Iłowa) wpływa do Czernej Małej. Na zachód od miasta znajduje się wzniesienie (niem. Kikelsberg – 170 m n. p. m.), które nosiło nazwę wzgórza szubienicznego katowskiego. Na mapie z 1770 r. nosi ono nazwę Schlaum Berge. Na wschód od miasta znajduje się wzniesienie (179 m n. p. m.), które nosiło nazwę Flossberg lub Fabrikberg, a w okresie międzywojennym Kroschel Berg. Na północnej części tego zniesienia do ok. 1920 r. znajdował się wiatrak, a południowa jego część nosiła nazwę Kynast (co oznacza miejsce, które porastają świerki).

1300

Szkoła Ewangelicka
Szkoła ewangelicka, obecnie gimnazjum

Właściciele Gozdnicy w średniowieczu jak również w kresie późniejszym często się zmieniali. Choć do 1319 r. właścicielami państwa Przewóz byli piastowscy książęta żagańscy to w latach 1295 – 1319 władze w Gozdnicy (i w całym księstwie żagańskim) sprawował margrabia brandenburski Waldemar ( w formie zastawu). Pierwsza wzmianka z 1315 r. o miasteczku „Freiwalde” pochodzi właśnie z okresu sprawowania rządów przez Waldemara (w „Diplomatioschen Geschichte des Markgrafen Waldemar von Brandenburg”). Po jego śmierci obszar ten żagańscy książęta odstąpili Henrykowi I Jaworskiemu. Książę Henryk przekazał państwo Przewóz Ulrykowi von Pack z Żar, a po jego śmierci w 1355 r. lub nieco wcześniej jego szwagrowi Albrechtowi von Hakenborn. Po śmierci Henryka I Jaworskiego w 1246 r.  Przewóz wraz z Gozdnicą przeszedł pod panowanie króla Czecha - Jana. Od 1353 r. sascy Wettyni nabyli pozostałą część Łużyc (w tym Przewóz z Gozdnicą) w formie zastawu, a w 1364 r. cesarz Karol IV przekazał w lenno swoje posiadłości dla swojego teścia księcia świdnicko- jaworskiego Bolka II. Ponownie ożywił się kupiecki szlak z Przewozu do Bolesławca, gdyż prowadzący przez Gozdnicę szlak łączył Śląsk z dolnołużyckimi posiadłościami księcia. Wozy kupieckie z solą, żelazem, marzanna barwierską (do barwienia tkanin), tkaninami i innymi towarami ciągnęły przez Gozdnicę, Nadając prawa miejskie książę Przemko nadał mieszczanom również przywilej ważenia i wyszynku piwa, który kolejni władcy potwierdzali. Był to znaczący dochód dla mieszczan jak również miało to istotne znaczenie dla przejeżdżających tędy licznych karawan kupieckich.

Sala Balowa
Sala balowa w Domu Kultury

W roku 1346 powstał na tych ziemiach Związek Sześciu Miast Górnołużyckich, któremu przewodniczył Budziszyn, a należały do niego Żytawa, Lubij, Kamieniec, Zgorzelec i Lubań. Miasta te położone były przy szlaku handlowym. Związek powstał dla obrony interesów bogatego patrycjatu tych miast i zapewnienia spokoju na Królewskiej Drodze. Związek miał własne wojsko, a jego siła zbrojna była dobrze dowodzona i skutecznie rozprawiała się z rabusiami. Siedzibę jednego z nich stanowił zapewne Nowy Zamek w Nowoszczowie nad Czerną, który został zniszczony związkowymi siłami Zgorzelca w 1368 r. po wejściu Łużyc do Korony Czeskiej. Po tym wydarzeniu szlak handlowy Przewóz – Bolesławiec utracił całkowicie swoje znaczenie. Tym samym mieszkańcy Gozdnicy zostali skazani na stagnację. Żyli z rolnictwa, bartnictwa, wydobywania rudy darniowej i pozyskiwania smoły i węgla drzewnego.

1400

 

 

1500

Dom Kultury
Dom Kultury

Od 1413 r. Gozdnica weszła wraz z Przewozem w posiadanie żagańskich Piastów. Odtąd została włączona na długie lata do księstwa żagańskiego, a potem powiatu żagańskiego. Gdy w 1472 r. książę Jan II sprzedał księstwo saskim Wettinom, ponownie rozpoczął się okres ożywienia gospodarczego miasta. Nowi władcy zatroszczyli się o bezpieczeństwo na drogach swojego terytorium i szlak handlowy z Przewozu do Bolesławca został ponownie otwarty.Wettyni byli w posiadaniu Gozdnicy do 1549 r. najstarsza księga miejska pochodzi z lat 1554-1624. z ksiąg miejskich wynika, że w 1547 r. było w Gozdnicy 49 gospodarstw. Można przyjąć, że odpowiada to ilości ok. 280-300 mieszkańców. Od tego czasu przez ok. 50 lat Gozdnica była pod bezpośrednim panowaniem Habsburgów jako jedynych władców. Byli nimi królowie Czech będący zarazem niemieckimi cesarzami: Ferdynand I (1549-1564), jego syn Maksymilian II (1564-1576) oraz jego syn Rudolf II (1576-1611).

1600

Stary kościół
Stary kościół na ówczesnym rynku, obecnie kościół nie istnieje, a rynek to Plac Wolności

W roku 1601 cesarz Rudolf II sprzedał w zastaw posiadłość Przewóz z miasteczkiem Gozdnica Heinrichowi Anzelmowi von Promintz z Żar. Od tego czasu Gozdnica stała się własnością szlacheckich władców (dopiero w 1850r. nastąpiła likwidacja ustroju feudalnego).

Do roku 1606 kolejnym właścicielem Gozdnicy był Hrabia von Promitz, następnie do 1611 r. Christoph george von Berge, do 1627 r. jego syn. W kolejnych latach właścicielami miasteczka byli:

  • do 1631 r. Georg Lehmann von Schaumburg
  • do 1633 r. hrabia von Rechenberg
  • do 1648 r. wdowa hrabiego von Rechenberg z domu von Schellendorf
  • do 1668 r. jej syn, hrabia von Rechenberg
  • do 1684 r. jego syn, Leopold Friedrich von Rechenberg

W roku 1619 w mieście było ok. 70 gospodarstw, a więc mieszkało ok. 420 osób.

Po raz pierwszy kościół w „Freyenwalde” wymieniony został w „Jurisdictions Matrikel” (wykaz sądów biskupa Miśni) w 1346 r. i podlegał on dekantowi w Budziszynie (Bautzen). Pierwszy kościół zbudowany był z drewna i w 1620 r. był w bardzo złym stanie. W latach 1631-1632 w Gozdnicy szalała epidemia dżumy, którą przeżyło tylko 14 mieszkańców, a wielu zapewne przezornie opuściła miasto.

Willa Sturm'a
Willa Sturm'a, całkowicie zniszczona podczas wojny

W czasie wojny 30-letniej (1618-1648) miasto zostało splądrowane przez cesarski oddział pułkownika Lichtensteina. Pod koniec wojny, w 1643 r., miasto padło ofiarą pożaru, co pociągnęło za sobą utratę praw miejskich. Jeszcze w 1660 r., tj. 12 lat po zakończonej pokojem westfalskim wojnie, Gozdnica była w połowie niezamieszkała. W marcu 1668 r. z całego Księstwa Żagańskiego wypędzono pastorów, w tym także gozdnickiego.

Rozpoczęła się trzecia, najbardziej gorąca, fala nawracania siłą ewangelickiej ludności łużyckiej na katolicyzm.

W roku 1670 r. 54% ziemi nadal leżało ugorem. Pierwszy murowany kościół wraz z plebanią zbudowano na polecenie hrabiego Promitza w 1687 r. W związku z zamknięciem kościołów dla ewangelików w latach 1668-1815, wznieśli oni w 1753 r. , na rynku, dom modlitwy, który został rozebrany dopiero w 1930 r.

Wolność religijną ewangelicy odzyskali dopiero po zajęciu tych obszarów przez wojska Fryderyka II w 1740 r.

 

1700

Gottfried Sturm
Gottfried Sturm

W roku 1687 w Gozdnicy zamieszkałych było 26 gospodarstw, w których żyło 150 osób. W tym samym roku wymieniony został nauczyciel Elias Seifert, który nauczał 20 dzieci. W kilka lat po roku 1740 Gozdnica ponownie odzyskała prawa miejskie. W latach 1684-1759 jej właścicielem był hrabia von Promnitz. 

W 1751 r. rozpoczęto budowę ewangelickiego kościoła, który został poświęcony w 1753 r. w tym samym roku kamera Wojenno-Dominikalna w Głogowie odebrała prawa miejskie Gozdnicy nadając jej rangę osady targowej. Około roku 1787 w miasteczku mieszkało 499 osób, były: 2 szkoły, 1 folwark, 44 gospodarstwa kmiece, 55 gospodarstw zagrodniczych, 1 budynek gminy i 1 młyn wodny.

Liczba mieszkańców Gozdnicy w 1820 r. wynosiła 695 i powoli zaczynał się proces industrializacji miejscowości. Już 5 lat później mieszkało tutaj 786 osób. Wymieniono wówczas: 124 budynki mieszkalne, 1 więzienie, remiza strażacka, dom bractwa Kurkowskiego, browar, folwark, młyn wodny i wiatrak, 4 garncarnie i 2 kramy (sklepy).

Już siedemnaście lat później liczba mieszkańców wynosiła 1044. W mieście wymieniono: tartak, 4 lniarskie i 7 bawełniarskich warsztatów tkackich, drukarnia tkanin, 2 handlarzy zbożem i 6 drewnem, 2 gospody, 4 piekarzy, 2 rzeźników, 4 szewców, 3 krawców, 2 stolarzy, 2 murarzy, 2 kowali, fabrykę fajansu, fabrykę porcelany i 8 garncarni.

1800

Zakłady Sturm'a
Zakłady Sturm'a

Gozdnica otrzymała w 1820 roku połączenie kolejowe, które połączyło ją z pobliskim Ruszowem. Niestety połączenie to zostało zamknięte dla ruchu osobowego w 1963r.

Około roku 1830 w mieście pracował jako pastor Joachim Leopold Haupt, pochodzący z tych stron, późniejszy sekretarz Górnołużyckiego Towarzystwa Naukowego, zrzeszającego najświetniejsze umysły Łużyc. W owym czasie Towarzystwo to położyło wielkie zasługi dla sorabistyki i folkloru łużyckiego; wielu jego działaczy zbierało podania, legendy i pieśni ludu łużyckiego. Haupt jest współwydawcą – wraz z wielkim przywódcą Łużyczan z okresu Wiosny Ludów, Janem Arnostem Molierem – „Pieśni Górnych i Dolnych Łużyc”.

 Co Sturm produkował?
A oto co m.in. produkowano w zakładach Sturm'a

Przełomowym momentem gospodarczego rozwoju miasta było zakupienie przez Johanna Gottfrieda Sturma, w roku 1837, terenu starej cegielni położonej na wzniesieniu leżącym na zachód od miasta. Znajdujące się tutaj trzeciorzędowe pokłady gliny służyły już w 1690 r. do wytworzenia m.in. 22700 sztuk cegieł służących do wzniesienia nowego kościoła katolickiego. Glina z tego pokładu posiadała dużą odporność na temperaturę i z tego powodu mogła służyć do wypalania garnków i naczyń do stołowych przy temp. ok. 1340°C. Tutaj powstał właśnie, w przeciągu kolejnych dziesięcioleci, największy i najważniejszy przemysłowy zakład Gozdnicy. Zakład wytwarzał szeroką gamę wyrobów ceramicznych znanych z wysokiej jakości, w które zaopatrywano rynek niemiecki, a także eksportowano je do wielu krajów europejskich i zamorskich. Szczególnie znanym produktem firmy Sturm A.G. były dachówki. Ponadto wytwarzano tu klinkier, cegłę licówkę, płyty podłogowe, kamionkę kwasoodporną oraz podokienniki. Założyciel firmy Johan Gottfried Sturm był wynalazcą słynnej dachówki glazurowej w kolorze brunatnym i niebieskim zwaną dachówką „Freiwaldauer” lub „Sturm”. Dachówki z fabryk gozdnickich pokrywały dachy dworca głównego w Lipsku, budynek konsulatu w Helsinkach, a także dach na Górze Oliwnej w Jerozolimie.

 Załadunek w zakładach Sturm'a
Załadunek w zakładach Sturm'a

 

Gottfried Herkner w 1841r, założył w Gozdnicy pierwszą fabrykę porcelany. Wcześniej wytwarzał on w swojej garncarni m.in. fajans. Tutejsza glina służyła jedynie do wykonywania form do wypalania porcelany. Natomiast kaolin sprowadzano z Czech, a kwarc i skaleń ze Szwecji. Właściciele fabryki zmieniali się, mimo to ich produkty cieszyły się sporym powodzeniem w Niemczech i w innych państwach. Produkowano tutaj m.in. filiżanki, talerze, dzbanki do kawy, miski, salaterki, świeczniki, umywalki, nocniki, popielniczki, które były prawdziwym hitem oraz artykuły reklamowe.

Na przestrzeni lat 1759 - 1945 kolejnym właścicielami Gozdnicy byli:

  • do 1795r. hrabiowie von Promnitz
  • do 1883r. hrabiowie von Kospoth
  • do 1902r. hrabia von Rothkirch – Trach
  • do 1905r. Max Rüping
  • do 1945r. von Kramska, hrabianka von Lüttichau

 

1900

Kosciół
Kościół

Od roku 1871 liczba mieszkańców ciągle wzrastała: w 1871r. wynosiła 1688 osób, w 1885r. – 2015 osób, w 1895r. – 2390 osób, w 1905r. – 2854 osoby, w 1925r. – 2789 osób i w 1939r. – 2938 osób.

Wobec przyrostu ludności od 1900r. podejmowano inicjatywy do budowy nowego kościoła katolickiego jednak kamień węgielny położono dopiero 22.09.1929r., a ukończoną świątynię pod wezwaniem Św. Wawrzyńca poświęcono w dniach 27 – 28.09.1930r.

Przed wybuchem wojny w 1930r. ludność Gozdnicy sięgała już 4 tysięcy osób, zawdzięczając swój rozwój wspomnianym zakładom ceramicznym, w których w czasie II Wojny Światowej pracowali jeńcy francuscy z miejscowej filii żagańskiego Stalagu VIII C. oprócz tego istniał tu także obóz pracy dla Żydów. W czasie tej wojny miasto uległo zniszczeniu w około 30%. W dniach 16/17 lutego 1945r. ludność cywilna opuściła Gozdnicę w obawie przed nadchodzącym od wschodu oddziałami Armii Radzieckiej. Gozdnica została zajęta przez wojska radzieckie w dniu 21.02.1945 roku. Miasto stało się jednym z punktów dyslokacji wojsk radzieckich i polskich przygotowujących się do forsowania Nysy Łużyckiej.

Kopalnia
Kopalnia

Również powojenny rozwój miasto zawdzięcza zakładom ceramicznym, dającym pracę znacznej części mieszkańców i rozwijającym zakładowe budownictwo mieszkaniowe. Niestety i one dotknięte zostały kryzysem gospodarczym, co automatycznie odczuło całe miasto.

W dniu 1 lipca 1955r. Gozdnica uzyskała prawa osiedlowe, a 1 stycznia 1967r. odzyskała prawa miejskie.

2000

Fabryka porcelany
Fabryka porcelany

Obecnie Gozdnica jest samodzielną jednostką administracyjną o statusie miasta. Graniczy z nią Iłowa, Wymiarki i Przewóz. Gmina Gozdnica należy do powiatu żagańskiego. Jej powierzchnia zajmuje około 2397 ha, z czego 66,3% zajmują tereny leśne. Główne źródła utrzymania mieszkańców to praca w przemyśle ceramicznym, leśnictwie, handlu, oświecie i usługach. Miasto posiada wszystkie podstawowe składniki struktury technicznej: energię elektryczną, sieć wodociągową, kanalizację, sieć telekomunikacyjną i nowoczesne wysypisko odpadów komunalnych. Położenie gminy sprawia, iż ma ona dobrze rozwiniętą współpracę transgraniczną. Należy również do Euroregionu Sprewa – Nysa – Bóbr, oraz Związku Gmin Zachodnich.

Miejscowość posiada niezaprzeczalne walory turystyczne. Pofałdowany teren i duża lesistość sprzyja turystyce pieszej. Spacery, przejażdżki rowerowe, grzybobranie i zbiór owoców leśnych, polowania, punkty widokowe to podstawowe formy spędzania wolnego czasu. Tereny po kopalniach odkrywkowych nadają się do rowerowej lub motorowerowej jazdy crossowej. Ponadto miasto posiada bogatą, działającą bazę sportową: stadion piłkarski z boiskami treningowymi, z których jedno zaopatrzono w sztuczne oświetlenie, basen letni, sale sportowe, siłownię i kort tenisowy. Dom Kultury posiada salę widowiskową z dużą sceną i doskonałym zapleczem.

Młyn wodny
Młyn wodny

Rozplanowanie jak i zabudowa odzwierciedlają miejsko-wiejski charakter Gozdnicy. Zabudowa dawnego centrum ma po części charakter zwarty, po części luźny. Duża część budynków mieszkalnych pochodzi z XIX wieku, niektóre z pierwszej jego połowy. Budynki z końca XIX wieku mają na elewacjach wystrój architektoniczny eklektyczny. Najczęściej są to domy parterowe i piętrowe, murowane, sytuowane kamienicowo.

Zabytki:

  • Kościół poewangelicki, wybudowany w latach 1751-1753 z piękną kopułą pokrytą dachówką artystyczną. Obecnie znajduje się on na terenie cmentarza.
  • Kościół parafialny p.w. Św. Wawrzyńca z lat 1929-1930 murowany z cegły, jednonawowy.
  • Młyn wodny, barokowy, zbudowany w połowie XVII w. z kamienia i cegły, nakryty dachem mansardowym.
  • Budynki mieszkalne w centrum miasta wybudowane w XIX w.

Dzisiaj

Dzisiaj jest: środa, 20 Wrzesień 2017r. Imieniny: Eustachego, Filipiny, Faustyny

Projekty Unijne

pozyskane fundusze:

Program rozwoju gminnej i powiatowej infrastruktury drogowej na lata 2016-2019

pozyskane środki:
edycja 2016 - 779.900,00

edycja 2017 - 439.043,00

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (PROW 2014-2020)

dofinansowanie z UE: 288.263,00

Azbest

ODPAD NIEBEZPIECZNY!!!

Województwo Lubuskie

Parafia św. Wawrzyńca w Gozdnicy

www.gozdnica.parafia.info.pl

Bory Dolnośląskie

Lubuskie Centrum Obsługi Inwestora

Lubuska Niebieska Tarcza Wobec Przemocy

Lubuska Niebieska Tarcza Wobec Przemocy